Written by 15:46 Vroeger en nu

COVID-19: een kantelpunt in onze maatschappij?

Auteur Bas ter Brugge, basisarts, alumnus Universiteit Utrecht 

Begin maart werd Nederland ruw opgeschrikt door de realiteit van de COVID-19-pandemie. De overheid trad snel op met een ‘intelligente lockdown’, waardoor de gevolgen van COVID-19 in vergelijking met andere landen relatief beperkt bleven. Desondanks hebben we in het voorjaar en de zomer de maatschappelijke consequenties van de pandemie ondervonden: sterfte, angst, maatschappelijke ontwrichting en economische achteruitgang. Ook onder geneeskundestudenten en medici is de impact voelbaar. Werkgroepen vinden niet meer plaats, hoorcolleges worden digitaal gegeven en coschappen liggen stil. Chirurgen werken als arts-assistent op afdelingen Interne Geneeskunde en in het verpleeghuis speelt zich een stil drama af door de torenhoge sterftepercentages als COVID-19 toeslaat. De COVID-19-pandemie heeft dus een ingrijpende invloed op zowel onze persoon als op onze maatschappij. Niet alleen vandaag en morgen, maar vermoedelijk ook de komende jaren.

Om de mogelijke lange termijn gevolgen van een pandemie te illustreren, schets ik een pandemie die is vernoemd naar Galenus (129-200 n.C.). Galenus was een arts ten tijde van het Romeinse Rijk en wordt samen met Hippocrates gezien als de grondlegger van de Westerse Geneeskunde.1 De ‘’Plaag van Galenus’’ woedde tussen 165 en 190 na Christus in het Romeinse Rijk. Galenus was tijdens de eerste uitbraak van de plaag in 166 na Christus in Rome en in 168-169 in het kamp van de keizer.2,3 Over de plaag zijn enkele van zijn geschriften overgeleverd. Daardoor hebben we de unieke kans in zijn eigen woorden over de pandemie te lezen. Wat hij observeerde, was een exantheem met (bloederige) blaren, (bloederige) diarree en koorts. Met de kennis van nu denken we dat het hoogstwaarschijnlijk een vorm van de pokken was.4 In de pre-vaccinatie tijd was dit vaak een ziekte met fatale afloop. De plaag is vermoedelijk tijdens een veldtocht in 165 na Christus aan de oostgrens van het Romeinse Rijk opgelopen door soldaten en door hen verder verspreidt.In het daaropvolgend decennium worden de gevolgen door het hele Rijk merkbaar. Klassieke schrijvers verhalen over een catastrofe. Deze conclusie wordt door historische en archeologische bronnen ondersteund. In kleine dorpjes stierf een-derde van de bevolking en nam het aantal belastingbetalers met ruim driekwart af. De geldproductie daalde kortdurend. De omvang van gehuurde landbouwgrond nam af en de looptijd van huurcontracten nam toe. De zo kenmerkende bouwprojecten en inscripties werden in sommige gebieden stilgelegd. Verder werden er minder officiële documenten opgesteld. Dit zijn allemaal tekenen van financiële onzekerheid. Het lijkt erop dat vooral de grensgebieden en grote steden lijden onder deze pandemie; meer afgelegen gebieden worden gespaard.2

Wat vaak minder helder op ons netvlies staat, is dat een pandemie ook op andere wijzen van grote invloed kan zijn op onze toekomst. De ‘’Plaag van Galenus’’ illustreert dat pandemieën een veranderende kracht kunnen zijn op het gebied van religie en politieke stabiliteit.  Omdat er geen medische behandeling bestond voor infectieziekten ten tijde van Galenus, stelden veel mensen hun vertrouwen in goden. Daarom leidde de plaag tot een toename van spiritualiteit. De Romeinen riepen een groot aantal goden aan om hen te beschermen. Als goden vervolgens onvoldoende bescherming leken te bieden tegen ziektes nam hun populariteit af. Dit overkwam ook Asclepius tijdens de ´’Plaag van Galenus´’: de oude Griekse god van de geneeskunst werd niet eens meer om hulp verzocht.6 Monotheïstische religies, zoals het Christendom, maakten een opmars omdat zij in deze periode van onzekerheid en lijden bijzonder aantrekkelijk waren. Zij boden namelijk tijdens het aardse bestaan zorg voor je naaste en in het Hiernamaals zicht op eeuwig leven.6,7 In politiek opzicht waren de honderd jaar na de ‘’Plaag van Galenus’’ een van de meest instabiele periodes uit de Romeinse geschiedenis. De late jaren 170 na Christus werden gekenmerkt door oorlogen met ‘Germaanse barbaren’ aan de noordgrens ter hoogte van de Rijn en de Donau. Grote groepen Germanen vielen het Romeinse Rijk binnen, mede omdat het leger was verzwakt door oorlog en ziekte. Uiteindelijk konden zij worden verslagen. De Germaanse dreiging verdween echter niet en ook de vijanden aan de oostgrens roerden zich. Dit is een oorzaak voor het chaotische begin van de derde eeuw na Christus; een periode van 33 jaar met vrijwel constante burgeroorlogen en veertien keizers.7,8 

De ‘’Plaag van Galenus’’ illustreert dat pandemieën een veranderende kracht kunnen zijn op het gebied van religie en politieke stabiliteit. 

Als we terugkeren naar onze tijd, zien we ook nu tekenen van ‘een nieuwe religie’ en politieke instabiliteit. In de Verenigde Staten domineren verzonnen theorieën over de oorsprong en behandeling van COVID-19 het maatschappelijk debat. De Amerikaanse president preekt haast dogmatisch over deze theorieën. Helaas bekopen zijn volgelingen hun vertrouwen soms met de dood door het slikken van gevaarlijke en niet-effectieve medicatie.9 Ondertussen woedt in de Europese Unie een fel conflict over de financiering van de maatschappelijke gevolgen van de coronacrisis. Deze crisis legt oud zeer bloot tussen de lidstaten, wat de solidariteit en wereldwijde positie van Europa aantast.10 Deze ontwikkelingen kunnen leiden tot een heel nieuwe maatschappelijke en politieke realiteit. Wrijven de Chinezen zich alvast in hun handen? 

Referenties

1  FG Huisman, MJ van Lieburg, Canon van de geneeskunde in Nederland. Elsevier; 2009
2 RP Duncan, The impact of the Antonine Plague. Journal of Roman Archaeology, 1996; 9: 108-135
3 E. Cary, Dio’s Roman history, vol. 9, Harvard University, Cambridge (MA) (1927), p. 101
4
 RJ Littman, ML Littman, Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology, 1973; 94(3): 243-255
5 AR Birley, The Cambridge Ancient History Volume XI: The High Empire, A.D. 70–192. New York: Cambridge University Press, 2000. 132-194
6 L Ambasciano The Fate of a Healing Goddess: Ocular Pathologies, the Antonine Plague, and the Ancient Roman Cult of Bona Dea), Open Library of Humanities, 2016; 2(1): p.e13
7 JR Fears, The plague under Marcus Aurelius and the decline and fall of the Roman Empire. Infectious Disease Clinics of North America, 2004: 65-77
8 C Scarre, TA Wilkinson, Chronicle of the Roman Emperors, Thames & Hudson Ltd, 2012
9 Amerikaan overleden nadat hij corona-advies Trump opvolgt. Joop, BNN VARA; 24-03-2020. Beschikbaar via: https://joop.bnnvara.nl/nieuws/amerikaan-overleden-nadat-hij-corona-advies-trump-opvolgt
10 Unen D. van. Coronacrisis of niet: Europa trekt niet zomaar de portemonnee. Parool; 27-03-2020. Beschikbaar via:  https://www.parool.nl/wereld/coronacrisis-of-niet-europa-trekt-niet-zomaar-de-portemonnee~b7f1bf8a/?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F
 

(Visited 263 times, 1 visits today)
Close